Ֆիզիկա առաջին միաջանկյալ(NPUA,ՀԱՊՀ) Մեխանիկա • Կինեմատիկա, դինամիկա և պահպանման օրենքներ
ՄԵԽԱՆԻԿԱ
Կինեմատիկա · Դինամիկա · Պահպանման օրենքներ
Կոնսպեկտ՝ ուղարկված 16 ձեռագիր նկարների հիման վրա։ Նշանակումները բերված են միասնական տեսքի։ Կրկնվող հատվածները միավորված են։
1. Մեխանիկական շարժում և հիմնական հասկացություններ
Մեխանիկական շարժում է կոչվում ժամանակի ընթացքում մարմնի դիրքի փոփոխությունն այլ մարմինների նկատմամբ։ Շարժումը նկարագրելու համար անհրաժեշտ է ընտրել հաշվարկման մարմին, նրա հետ կապված կոորդինատային համակարգ և ժամանակը չափող ժամացույց։
Մեխանիկան բաժանվում է երեք բաժնի՝ կինեմատիկա, դինամիկա և ստատիկա։ Կինեմատիկան ուսումնասիրում է շարժումը՝ առանց այն առաջացնող պատճառները քննարկելու։ Դինամիկան ուսումնասիրում է շարժումը՝ հաշվի առնելով մարմինների փոխազդեցությունները։ Ստատիկան ուսումնասիրում է հավասարակշռության պայմանները։
Նյութական կետ է այն մարմինը, որի չափերը տվյալ խնդրում կարելի է անտեսել։ Այդ մոդելի կիրառելիությունը կախված է խնդրի պայմաններից։ Բացարձակ պինդ մարմնի ցանկացած երկու կետերի հեռավորությունը շարժման ընթացքում մնում է անփոփոխ։
Հետագիծը գիծ է, որով շարժվում է նյութական կետը։ Ճանապարհը՝ s, հետագծի անցած հատվածի երկարությունն է և սկալյար մեծություն է։ Տեղափոխությունը՝ Delta vec r , սկզբնական դիրքից վերջնական դիրք ուղղված վեկտորն է։
Տարբերակիր. Ճանապարհը կախված է հետագծից, իսկ տեղափոխությունը՝ սկզբնական և վերջնական դիրքերից։ Միշտ s>=|Delta vec r | ։ Փակ հետագծով վերադարձի դեպքում Delta vec r =0 , սակայն s-ը կարող է զրոյից տարբեր լինել։
2. Շարժման նկարագրումը կոորդինատներով
Տարածության մեջ կետի դիրքը տրվում է M(x, y, z) կոորդինատներով կամ սկզբնակետից դեպի այդ կետ ուղղված շառավիղ-վեկտորով։
vec r =x vec i +y vec j +z vec k |vec r |=sqrt(x^2+y^2+z^2)Այստեղ vec i ,vec j ,vec k -ը կոորդինատային առանցքների միավոր վեկտորներն են։ Շարժման օրենքը կարելի է տալ x=x(t), y=y(t), z=z(t) կախումներով կամ վեկտորական՝ vec r =vec r (t) տեսքով։
3. Արագություն և արագացում
3.1. Միջին և ակնթարթային արագություն
Δt ժամանակամիջոցում միջին վեկտորական արագությունը տեղափոխության և ժամանակամիջոցի հարաբերությունն է.
⟨vec v ⟩=(Delta vec r )/(Delta t)Ակնթարթային արագությունը ստացվում է Δt → 0 սահմանային անցմամբ.
vec v =lim _(Delta t->0)(Delta vec r )/(Delta t)=(d vec r )/(d t)Արագության վեկտորը յուրաքանչյուր կետում ուղղված է հետագծի շոշափողով՝ շարժման ուղղությամբ։ Արագության մոդուլը ճանապարհի ժամանակային ածանցյալն է՝ v=(d s)/(d t) ։ Միջին ճանապարհային արագությունը՝ ⟨v⟩=(Delta s)/(Delta t) ։ Արագության SI միավորը մ/վ է։
3.2. Միջին և ակնթարթային արագացում
Արագացումը բնութագրում է արագության վեկտորի փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում.
⟨vec a ⟩=(Delta vec v )/(Delta t) vec a =lim _(Delta t->0)(Delta vec v )/(Delta t)=(d vec v )/(d t)=(d^2vec r )/(d t^2)Արագացման SI միավորը մ/վ² է։ Արագության վեկտորը կարող է փոփոխվել և՛ մոդուլով, և՛ ուղղությամբ։
3.3. Տանգենցիալ և նորմալ բաղադրիչներ
Տանգենցիալ արագացումը ուղղված է հետագծի շոշափողով և բնութագրում է արագության մոդուլի փոփոխությունը՝ a_(tau)=(d v)/(d t) ։ Արագանալիս այն համուղղված է արագությանը, դանդաղելիս՝ հակուղղված։
Նորմալ արագացումը ուղղված է դեպի կորության կենտրոնը և բնութագրում է արագության ուղղության փոփոխությունը՝ a_n=(v^2)/(rho) , որտեղ ρ-ն հետագծի կորության շառավիղն է։ Շրջանագծի դեպքում rho=R ։
vec a =vec a _(tau)+vec a _n, vec a _(tau)⟂vec a _n, a=sqrt(a_(tau)^2+a_n^2) a_(tau)=0, a_n=0- — ուղղագիծ հավասարաչափ շարժում։ a_(tau)=c o n s t, a_n=0
- — ուղղագիծ հաստատուն արագացմամբ շարժում։ a_(tau)=0, a_n=c o n s t≠0
- — շրջանագծային հավասարաչափ շարժում։ a_(tau)≠0, a_n≠0
- — կորագիծ անհավասարաչափ շարժում։
4. Պտտական շարժման կինեմատիկա
Պինդ մարմնի պտտական շարժման ժամանակ նրա կետերը շարժվում են շրջանագծերով, որոնց կենտրոնները գտնվում են պտտման առանցքի վրա։
Պտտման անկյան փոքր փոփոխությունը բնութագրվում է d vec varphi վեկտորով։ Նրա ուղղությունն ընտրվում է աջ պտուտակի կանոնով՝ պտտման առանցքի երկայնքով։ Անկյան չափման միավորը ռադիանն է։
4.1. Անկյունային արագություն
vec omega =(d vec varphi )/(d t), omega=(d varphi)/(d t) vec omega-ն ուղղված է պտտման առանցքով։ Անկյունային արագության SI միավորը ռադ/վ է։ Հավասարաչափ պտտման դեպքում՝ omega=(varphi)/(t)=c o n s t ։
Պտտման առանցքից R հեռավորության վրա գտնվող կետի համար՝
d s=R d varphi, v=R omega, vec v =vec omega * vec r4.2. Պարբերություն և հաճախություն
Պարբերությունը՝ T, մեկ լրիվ պտույտի ժամանակն է։ Հաճախությունը՝ ν, միավոր ժամանակում կատարվող պտույտների թիվն է։ Մեկ լրիվ պտույտին համապատասխանում է 2π ռադ անկյուն։
nu=(1)/(T)=(omega)/(2pi), omega=(2pi)/(T)=2pi nu4.3. Անկյունային արագացում
vec beta =(d vec omega )/(d t), beta=(d omega)/(d t)Հաստատուն առանցքի շուրջ արագացող պտտման դեպքում vec beta , vec omega
վեկտորները համուղղված են, իսկ դանդաղող պտտման դեպքում՝ հակուղղված։ Անկյունային արագացման SI միավորը ռադ/վ² է։a_(tau)=R beta, a_n=(v^2)/(R)=omega^2R
a=R sqrt(beta^2+omega^4)Հիշելու կապերը. s=R varphi, v=R omega, a_(tau)=R beta, a_n=R omega^2 ։ Առաջին կապը կիրառվում է տվյալ R շառավղով շրջանագծային շարժման համար։
5. Դինամիկա և Նյուտոնի օրենքներ
5.1. Նյուտոնի առաջին օրենքը
Գոյություն ունեն հաշվարկման համակարգեր, որոնց նկատմամբ մարմինը պահպանում է իր հանգստի կամ ուղղագիծ հավասարաչափ շարժման վիճակը, եթե նրա վրա այլ մարմիններ չեն ազդում կամ նրանց ազդեցությունները փոխհատուցվում են։ Այդ համակարգերը կոչվում են իներցիալ հաշվարկման համակարգեր։
Իներտությունը մարմնի՝ արագության փոփոխությանը դիմադրելու հատկությունն է։ Զանգվածը՝ m, իներտության քանակական չափն է։ Ուժը՝ vec F , մարմինների փոխազդեցությունը բնութագրող վեկտորական մեծություն է։
5.2. Նյուտոնի երկրորդ օրենքը
Իներցիալ համակարգում մարմնի արագացումը համեմատական է նրա վրա ազդող համազոր ուժին և հակադարձ համեմատական զանգվածին.
vec a =(vec F _(n e t))/(m), vec F _(n e t)=m vec a
Հաստատուն զանգվածի դեպքում՝ vec F _(n e t)=m(d vec v )/(d t)=(d(m vec v ))/(d t)=(d vec p )/(d t) ։ Ուժի SI միավորը նյուտոնն է՝ 1 N=1 k g * m/s^2 ։
5.3. Նյուտոնի երրորդ օրենքը
Երկու մարմինների փոխազդեցության ուժերը մոդուլով հավասար են, ուղղությամբ՝ հակառակ, և ուղղված են միևնույն ուղիղ գծով.
vec F _(12)=-vec F _(21)Այս երկու ուժերը կիրառված են տարբեր մարմինների վրա։ Դրանք նույն մարմնի վրա ազդող և միմյանց հավասարակշռող ուժեր չեն։
6. Իմպուլս և զանգվածների կենտրոն
6.1. Նյութական կետի իմպուլս
Մարմնի իմպուլսը զանգվածի և արագության վեկտորի արտադրյալն է.
vec p =m vec vՈւժի ազդեցությամբ իմպուլսի փոփոխությունը՝ d vec p =vec F _(n e t) d t ։ Հաստատուն ուժի դեպքում՝ Delta vec p =vec F _(n e t)Delta t ։ Իմպուլսի SI միավորը կգ·մ/վ է։
6.2. Համակարգի իմպուլս և դրա պահպանումը
n նյութական կետերից կազմված համակարգի լրիվ իմպուլսը առանձին կետերի իմպուլսների վեկտորական գումարն է.
vec P = sum _(i=1)^n vec p _i= sum _(i=1)^n m_i vec v _iՓակ համակարգում արտաքին ուժերի համազորը զրո է։ Ներքին փոխազդեցությունները չեն փոխում համակարգի լրիվ իմպուլսը.
sum vec F _(e x t)=0⇒vec P =c o n s t6.3. Զանգվածների կենտրոն
Զանգվածների կենտրոնի դիրքը տրվում է զանգվածներով կշռված շառավիղ-վեկտորների միջինով.
vec r _C=( sum _i m_i vec r _i)/(M), M= sum _i m_i
Հաստատուն զանգվածներով համակարգի համար՝
vec v _C=( sum _i m_i vec v _i)/(M), vec P =M vec v _CՀամակարգի զանգվածների կենտրոնը շարժվում է այնպես, ինչպես կշարժվեր ամբողջ զանգվածը կրող նյութական կետը՝ բոլոր արտաքին ուժերի համազորի ազդեցությամբ.
M vec a _C= sum vec F _(e x t)7. Ձգողություն և ծանրության ուժ
Զանգված ունեցող մարմինները փոխադարձ ձգում են միմյանց։ Նյութական կետերի կամ գնդային համաչափ մարմինների համար համաշխարհային ձգողության ուժի մոդուլը՝
F=G(m_1m_2)/(r^2)Ուժն ուղղված է մարմինների կենտրոնները միացնող գծով՝ դեպի մյուս մարմինը։ Երկրի մակերևույթին մոտ մարմնի վրա ազդող ծանրության ուժը՝
vec F _g=m vec g vec g-ն ազատ անկման արագացումն է և ուղղված է մոտավորապես դեպի Երկրի կենտրոնը։ Մակերևույթին մոտ g≈9.8 m/s^2 ։ Մարմնի կշիռը հենարանի կամ կախոցի վրա նրա ազդող ուժն է. այն ընդհանուր դեպքում պետք է տարբերել ծանրության ուժից։
8. Աշխատանք և հզորություն
8.1. Հաստատուն ուժի աշխատանք
Եթե հաստատուն ուժի և տեղափոխության միջև անկյունը α է, ապա՝
A=F s cos alpha=vec F * vec sԱշխատանքը սկալյար մեծություն է։ Նրա SI միավորը ջոուլն է՝ 1 J=1 N * m ։
alpha<(pi)/(2)⇒cos alpha>0⇒A>0- ։ alpha=(pi)/(2)⇒cos alpha=0⇒A=0
- ։ alpha>(pi)/(2)⇒cos alpha<0⇒A<0
- ։
8.2. Փոփոխական ուժի աշխատանք
Տարրական տեղափոխության վրա՝
d A=vec F * d vec r =F cos alpha d s=F_s d s1 կետից 2 կետ տեղափոխվելիս՝ A_(12)= int _1^2vec F * d vec r = int _(s_1)^(s_2)F_s d s ։ Fₛ(s) գրաֆիկի տակ ընկած նշանով մակերեսը ներկայացնում է աշխատանքը։
8.3. Հզորություն
Հզորությունն աշխատանքի կատարման արագությունն է.
N=(d A)/(d t)=vec F * vec v =F v cos alphaՀամուղղված ուժի և արագության դեպքում՝ N=F v ։ Հզորության SI միավորը վատտն է՝ 1 W=1 J/s ։
9. Կինետիկ և պոտենցիալ էներգիա
9.1. Կինետիկ էներգիա
Կինետիկ էներգիան պայմանավորված է մարմնի շարժմամբ։ Դասական մեխանիկայում նյութական կետի համար՝
T=(m v^2)/(2)Համակարգի կինետիկ էներգիան՝ T= sum _i(m_i v_i^2)/(2) ։ Այն կախված է հաշվարկման համակարգի ընտրությունից։
Հաստատուն զանգվածի դեպքում՝ vec F =m(d vec v )/(d t) , ուստի d A=vec F * d vec r =m vec v * d vec v =d((m v^2)/(2)) ։ Այստեղից ստացվում է կինետիկ էներգիայի թեորեմը.
A_(n e t)=T_2-T_1— մարմնի վրա ազդող բոլոր ուժերի համազորի աշխատանքը հավասար է նրա կինետիկ էներգիայի փոփոխությանը։
9.2. Պոտենցիալ էներգիա
Պոտենցիալ էներգիան բնութագրում է փոխազդող մարմինների կամ մարմնի մասերի փոխադարձ դիրքով պայմանավորված էներգիան։ Կոնսերվատիվ ուժի աշխատանքը կախված է միայն սկզբնական և վերջնական դիրքերից։ Փակ հետագծով այդ ուժի աշխատանքը զրո է։
d A=-d U, A_(12)=-(U_2-U_1)=U_1-U_2Ուժի և պոտենցիալ էներգիայի կապը՝
vec F =-∇U=-((∂U)/(∂x)vec i +(∂U)/(∂y)vec j +(∂U)/(∂z)vec k )Միաչափ դեպքում՝ F_x=-(d U)/(d x) ։ Երկրի մակերևույթին մոտ՝ U=m g h ՝ ընտրված զրոյական մակարդակի նկատմամբ։
9.3. Մեխանիկական էներգիայի պահպանման օրենք
Լրիվ մեխանիկական էներգիան կինետիկ և պոտենցիալ էներգիաների գումարն է՝ E=T+U ։ Երբ աշխատանք կատարում են միայն կոնսերվատիվ ուժերը՝
E=T+U=c o n s tԷներգիան կարող է փոխակերպվել կինետիկից պոտենցիալի և հակառակը։ Ոչ կոնսերվատիվ ուժերի առկայությամբ՝ Delta(T+U)=A_(n o n c o n s) ։
10. Ուժի մոմենտ և իմպուլսի մոմենտ
10.1. Ուժի մոմենտ
O կետի նկատմամբ ուժի մոմենտը շառավիղ-վեկտորի և ուժի վեկտորական արտադրյալն է.
vec M =vec r * vec FՄոդուլը՝ M=r F sin alpha=Fℓ , որտեղ ℓ-ը ուժի բազուկն է՝ O կետից ուժի ազդման գծի ամենակարճ հեռավորությունը։ Մոմենտի ուղղությունը որոշվում է աջ պտուտակի կանոնով։
10.2. Իմպուլսի մոմենտ
Նյութական կետի իմպուլսի մոմենտը O կետի նկատմամբ՝
vec L =vec r * vec p =m(vec r * vec v )Մոդուլը՝ L=m v r sin alpha ։ Շրջանագծային շարժման դեպքում՝ L=m v R=m R^2omega
։ Համակարգի համար՝ vec L = sum _i vec L _i= sum _i(vec r _i * vec p _i) ։
10.3. Պտտական շարժման հիմնական հավասարումըvec M _(e x t)=(d vec L )/(d t)
Հաստատուն առանցքի շուրջ, հաստատուն իներցիայի մոմենտով պինդ մարմնի համար՝
L_z=I_z omega, M_z=I_z beta, beta=(d omega)/(d t)Պահպանման պայման. Եթե արտաքին ուժերի համազոր մոմենտը զրո է, ապա vec L =c o n s t ։ Հաստատուն առանցքի համար՝ I_z omega=c o n s t ։
11. Իներցիայի մոմենտ և Շտայների թեորեմ
Պտտման առանցքի նկատմամբ նյութական կետի իներցիայի մոմենտը՝ I=m R^2 ։ Նյութական կետերի համակարգի համար՝
I= sum _i m_i R_i^2Rᵢ-ն տվյալ կետի հեռավորությունն է պտտման առանցքից։ Իներցիայի մոմենտը կախված է և՛ զանգվածների բաշխումից, և՛ ընտրված առանցքից։ SI միավորը կգ·մ² է։
Շտայների՝ զուգահեռ առանցքների թեորեմ
Մարմնի իներցիայի մոմենտը որևէ առանցքի նկատմամբ հավասար է զանգվածների կենտրոնով անցնող զուգահեռ առանցքի նկատմամբ իներցիայի մոմենտի և մարմնի զանգվածի՝ առանցքների հեռավորության քառակուսով արտադրյալի գումարին.
I=I_C+M a^2Այստեղ IC-ն կենտրոնական առանցքի նկատմամբ իներցիայի մոմենտն է, իսկ a-ն՝ զուգահեռ առանցքների հեռավորությունը։
Պտտման կինետիկ էներգիա
Հաստատուն առանցքի շուրջ պտտվող մարմնի կետերի համար v_i=omega R_i ։ Հետևաբար՝
T_(r o t)= sum _i(m_i v_i^2)/(2)=(omega^2)/(2) sum _i m_i R_i^2=(I omega^2)/(2)12. Բանաձևերի արագ կրկնություն
- Դիրք. vec r =x vec i +y vec j +z vec k
- Արագություն. vec v =(d vec r )/(d t), v=(d s)/(d t)
- Արագացում. vec a =(d vec v )/(d t), a_(tau)=(d v)/(d t), a_n=(v^2)/(rho)
- Պտտում. omega=(d varphi)/(d t), beta=(d omega)/(d t), v=R omega
- Դինամիկա. vec F _(n e t)=m vec a =(d vec p )/(d t)
- Իմպուլս. vec p =m vec v , vec P = sum _i m_i vec v _i
- Աշխատանք. d A=vec F * d vec r , A=F s cos alpha
- Հզորություն. N=(d A)/(d t)=vec F * vec v
- Էներգիա. T=(m v^2)/(2), A_(n e t)=Delta T, A_(c o n s)=-Delta U
- Մոմենտներ. vec M =vec r * vec F , vec L =vec r * vec p , vec M _(e x t)=(d vec L )/(d t)
- Պինդ մարմին. I= sum _i m_i R_i^2, M_z=I_z beta, T_(r o t)=(I omega^2)/(2) I=I_C+M a^2
Աղբյուրների ընթերցման նշում
Նկար 2-ի ձախ էջի ստորին տողի շարունակությունը և նկարներ 15–16-ի կպչուն թերթիկների որոշ բառեր ամբողջությամբ չեն ընթերցվում։ Դրանցից ճանաչելի բանաձևերը ներառված են համապատասխան բաժիններում։ Անընթեռնելի բառերը բառացի չեն վերականգնվել։ Ձեռագիր գծագրերի բովանդակությունն այս տարբերակում ներկայացված է տեքստային բացատրություններով։
Files in this subject
Shared by a student for other students. These materials are not official university content — check them against your lectures.